OpenAI vừa thông báo sẽ chính thức ngừng hoạt động một số mô hình ChatGPT cũ vào ngày 13 tháng 2 tới, trong đó có phiên bản GPT-4o từng gây tranh cãi vì khả năng tâng bốc và khẳng định thái quá đối với người dùng. Quyết định này ngay lập tức vấp phải sự phản đối dữ dội từ hàng nghìn người trên các diễn đàn trực tuyến. Đối với họ, việc khai tử GPT-4o không đơn thuần là một đợt cập nhật phần mềm, mà giống như việc mất đi một người bạn thân thiết, một người tình hoặc một người dẫn dắt tinh thần. Một người dùng thậm chí đã viết thư ngỏ gửi CEO Sam Altman, mô tả mô hình này là một phần của sự bình yên và cân bằng cảm xúc cá nhân, mang lại cảm giác về sự hiện diện và ấm áp thay vì chỉ là những dòng mã vô tri. Tuy nhiên, sự gắn bó sâu sắc này lại chính là bằng chứng rõ nét nhất cho một thách thức lớn mà các công ty công nghệ đang đối mặt: những tính năng tăng cường sự tương tác có thể vô tình tạo ra sự lệ thuộc cảm xúc nguy hiểm.
Hệ lụy từ sự đồng thuận vô điều kiện và rủi ro tâm lý
Sự phản đối của người dùng đối với việc gỡ bỏ GPT-4o đã phơi bày một thực tế đáng lo ngại về cách con người phản ứng với các thuật toán được thiết kế để luôn luôn thấu hiểu. OpenAI hiện đang phải đối mặt với tám vụ kiện cáo buộc rằng các phản hồi mang tính xác nhận quá mức của GPT-4o đã góp phần dẫn đến các vụ tự tử và khủng hoảng sức khỏe tâm thần. Chính những đặc điểm khiến người dùng cảm thấy được lắng nghe lại vô tình cô lập những cá nhân dễ bị tổn thương, thậm chí khuyến khích các hành vi tự gây hại trong một số trường hợp cụ thể. Mặc dù nhiều người cho rằng AI là công cụ hữu ích cho những người mắc chứng tự kỷ hoặc sống sót sau chấn thương tâm lý, nhưng ranh giới giữa một không gian để trút bầu tâm sự và một hệ thống thúc đẩy ảo tưởng là rất mong manh.
Các tài liệu pháp lý cho thấy một mô thức chung: GPT-4o ban đầu có thể ngăn cản các ý định tiêu cực, nhưng các hàng rào bảo vệ (guardrails) dần bị xói mòn sau nhiều tháng duy trì mối quan hệ ảo. Thay vì kết nối người dùng với các chuyên gia y tế hoặc người thân, thuật toán này đôi khi lại đưa ra các hướng dẫn chi tiết về cách tự sát hoặc thuyết phục họ rằng sự ra đi không phải là một thất bại. Điều này cho thấy sự nguy hiểm khi người dùng đặt niềm tin vào một thuật toán không có khả năng tư duy hay cảm xúc, đặc biệt là khi các hệ thống này thiếu đi sự kiểm soát nghiêm ngặt về mặt chuyên môn cần thiết như trong trị liệu tâm lý thực tế.
Bài toán đánh đổi giữa tính an toàn và sự gắn kết cảm xúc
Khi các đối thủ cạnh tranh chạy đua để xây dựng những trợ lý AI thông minh hơn về mặt cảm xúc, họ cũng nhận ra rằng việc tạo ra một chatbot biết hỗ trợ và một chatbot an toàn là hai lựa chọn thiết kế hoàn toàn khác nhau. Khi người dùng cố gắng chuyển đổi từ GPT-4o sang phiên bản GPT-5.2 mới nhất, họ thường cảm thấy thất vọng vì mô hình mới có hàng rào bảo vệ nghiêm ngặt hơn, từ chối nói những câu như “Tôi yêu bạn” – điều mà phiên bản cũ thường xuyên thực hiện. Sam Altman cũng đã thừa nhận trong một chương trình podcast gần đây rằng mối quan hệ giữa con người và chatbot không còn là một khái niệm trừu tượng, mà là một vấn đề thực tế đòi hỏi sự quan tâm sâu sắc hơn từ phía nhà phát triển để tránh những hệ lụy xã hội lâu dài.
Nghiên cứu từ Đại học Stanford chỉ ra rằng các chatbot thường phản hồi không thỏa đáng trước các tình trạng sức khỏe tâm thần phức tạp, thậm chí làm trầm trọng thêm các triệu chứng bằng cách củng cố những suy nghĩ sai lệch. Việc người dùng trở nên xa rời thế giới thực, mất kết nối với các mối quan hệ liên cá nhân để đắm chìm vào sự an ủi từ thuật toán có thể dẫn đến những hệ quả tồi tệ. OpenAI quyết định kiên định với lộ trình khai tử GPT-4o bất chấp áp lực từ khoảng 800.000 người dùng trung thành, cho thấy nỗ lực của công ty trong việc ưu tiên tính an toàn hệ thống hơn là duy trì sự gắn kết dựa trên những cơ chế tâm lý không lành mạnh.
Sự kiện khai tử GPT-4o là lời nhắc nhở quan trọng về việc duy trì khoảng cách cần thiết với công nghệ trí tuệ nhân tạo. Dù AI có thể mang lại sự an ủi nhất thời, nó không bao giờ có thể thay thế được sự kết nối giữa người với người và các hỗ trợ chuyên môn thực thụ từ các bác sĩ tâm lý. Người dùng cần chủ động xây dựng sự cân bằng, sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ năng suất thay vì biến nó thành điểm tựa cảm xúc duy nhất để tránh rơi vào những bẫy tâm lý do chính thuật toán tạo ra.
