Tuyên bố của Anthropic về phát hiện sinh học giống CRISPR gây tranh cãi

Phòng thí nghiệm nghiên cứu sinh học của Anthropic vừa công bố việc triển khai hệ thống tác tử AI (AI agents) dựa trên mô hình ngôn ngữ lớn (LLM – Large Language Models) Claude để tìm ra một chuỗi phân tử kỳ lạ trong mã di truyền của virus. Công ty mô tả đây là một “hệ enzyme mới lạ” có cơ chế hoạt động tương đồng với công cụ chỉnh sửa gen CRISPR Cas-9 – công nghệ sinh học đã giúp các nhà khoa học phát minh ra nó giành giải Nobel Hóa học năm 2020.

Tổng giám đốc điều hành (CEO) của Anthropic, ông Dario Amodei, khẳng định trên mạng xã hội X rằng phát hiện này mở ra tiềm năng khoa học to lớn: “Chúng tôi công bố phát hiện do Claude dẫn dắt về một cỗ máy phân tử mà chúng tôi nghi ngờ có thể đại diện cho một cơ chế chỉnh sửa gen mới”. Anthropic cho biết quá trình phát hiện chỉ cần sự định hướng cấp cao từ các nhà khoa học của hãng. Ngay sau tuyên bố, thị trường chứng khoán ghi nhận đà sụt giảm của cổ phiếu nhiều công ty phát triển công nghệ chỉnh sửa gen.

Sự hoài nghi về giá trị thực tiễn

Trái ngược với sự lạc quan của công ty công nghệ, nhiều nhà nghiên cứu độc lập cho rằng công bố này còn quá sơ khai và chưa thể coi là một bước đột phá thực chất. Báo cáo chi tiết của Anthropic cho thấy nhóm nghiên cứu vẫn chưa xác định được chuỗi virus mới tìm thấy có chức năng chính xác là gì, đồng thời nghiên cứu này vẫn chưa trải qua quy trình bình duyệt khoa học (peer-reviewed) trên các tạp chí chuyên ngành.

Phó giáo sư Aaron Engelhart thuộc Khoa Di truyền, Sinh học Tế bào và Phát triển tại Đại học Minnesota nhận định: “Đây là những kết quả sơ bộ rất thú vị, nhưng ở thời điểm hiện tại, chúng chưa chứng minh được khả năng chỉnh sửa gen hay cung cấp một bức tranh cơ chế rõ ràng về những gì đang thực sự diễn ra”.

Tư liệu: Tuyên bố của Anthropic về phát hiện sinh học giống CRISPR gây tranh cãi — Hình ảnh tư liệu từ CNN

Dù vậy, một số chuyên gia tiên phong vẫn đánh giá cao tiềm năng gợi mở từ nghiên cứu. Giáo sư Feng Zhang tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) và Viện Broad nhận định công trình này thực sự đáng chú ý và cần tiếp tục được đào sâu phân tích.

Tranh cãi bản quyền và nghi vấn từ dữ liệu chưa công bố

Chỉ vài ngày sau khi Anthropic công bố thông tin, nghiên cứu sinh tiến sĩ Mario Rodríguez Mestre tại Đại học Copenhagen đã lên tiếng khẳng định các đặc tính virus mà Claude tìm ra trùng khớp hoàn toàn với luận án tiến sĩ chưa công bố của anh. Mestre cho biết anh từng sử dụng tài khoản Claude cá nhân để tải lên các bản thảo luận án, dữ liệu phân tích và tài liệu miêu tả chính hệ thống sinh học này.

Theo Anthropic, phòng thí nghiệm của họ đã giao cho Claude nhiệm vụ tìm kiếm các ví dụ mới về enzyme phiên mã ngược (RT – reverse transcriptase) – loại enzyme sao chép RNA thành DNA – trên một cơ sở dữ liệu khổng lồ. Nhóm 950 tác tử AI đã phân tích dữ liệu trong 21 giờ, lọc từ 3.500 enzyme RT xuống còn 20 mục tiêu đáng chú ý nhất trước khi phát hiện mẫu ADN lặp lại ở thực khuẩn thể (bacteriophages).

Mestre nhấn mạnh sự tương đồng là quá lớn: “Hoặc là thông tin nghiên cứu của chúng tôi đã đi vào dữ liệu huấn luyện mô hình bằng cách nào đó, hoặc quá trình tìm kiếm có sự can thiệp từ kiến thức khoa học có sẵn của con người nhiều hơn là thuật ngữ ‘phát hiện tự chủ’ mà họ tuyên bố”. Anthropic hiện chưa phản hồi về các phát biểu này.

Giáo sư Ilya Finkelstein tại Đại học Texas ở Austin cảnh báo sự việc có thể khiến cộng đồng nghiên cứu thận trọng hơn khi nhập các kết quả chưa công bố vào các công cụ AI. Dù vậy, theo Giáo sư Gustavo Sudre tại King’s College London, công bố này vẫn phản ánh một bước chuyển thực chất: AI bắt đầu chuyển từ vai trò xử lý dữ liệu thụ động sang việc tự đưa ra phán đoán về các dữ liệu khoa học có giá trị.

Nguồn: CNN